Người Haiti có câu tục ngữ Tout moun se moun, nghĩa đen là "Ai cũng là người". Câu này nhắc rằng mỗi người đều đáng được tôn trọng.
Ở Cuba, tiếng Creole Haiti là ngôn ngữ được nói nhiều thứ hai, chỉ sau tiếng Tây Ban Nha.
| Thông tin | Số liệu |
|---|---|
| Tổng số người nói | khoảng 13 triệu (Ethnologue, 2020) |
| Người nói ở Cộng hòa Dominica | hơn 450.000 (khảo sát người nhập cư của Oficina Nacional de Estadística, 2012) |
Nhiều cộng đồng người Haiti cũng sống ở Mỹ và Canada, nhất là ở New York, Boston, Florida và Montreal.
Tiếng Creole Haiti viết bằng chữ Latin. Cách viết rất đều: gần như mỗi chữ hay cụm chữ chỉ có một cách đọc, và không có chữ câm. Với người Việt, dấu huyền trên e và o là chỗ dễ đọc nhầm nhất:
| Chữ | Đọc gần giống | Ví dụ |
|---|---|---|
| e | "ê" của tiếng Việt | pye (bàn chân) |
| è | "e" của tiếng Việt | lèt (sữa) |
| o | "ô" của tiếng Việt | zo (xương) |
| ò | "o" của tiếng Việt | pòt (cửa) |
| r | gần giống "g" trong "ga" của tiếng Việt | rad (quần áo) |
| ch | "sh" trong tiếng Anh "shoe", không phải "ch" của tiếng Việt | chat (con mèo) |
| an | "a" đọc qua mũi, không đọc chữ n riêng | manman (mẹ) |
Tiếng Creole Haiti hình thành ở thuộc địa Saint-Domingue của Pháp vào thế kỷ 17 và 18, nên phần lớn từ vựng có gốc tiếng Pháp. Họ hàng gần nhất của nó là tiếng Creole Antilles ở quần đảo Antilles Nhỏ và các tiếng creole gốc Pháp khác, trong đó có tiếng Creole Guyane thuộc Pháp:
| Nghĩa | Tiếng Creole Haiti | Tiếng Creole Guyane thuộc Pháp | Gốc tiếng Pháp |
|---|---|---|---|
| bạn | zanmi | zanmi | les amis |
Tiếng Việt không cùng họ với tiếng Creole Haiti, nhưng hai thứ tiếng gọi cà phê gần giống nhau vì cùng mượn từ tiếng Pháp:
| Tiếng Creole Haiti | Tiếng Việt | Từ tiếng Pháp |
|---|---|---|
| kafe | cà phê | café |
Bạn bè hay hỏi nhau Sa k pase? (Có gì mới không?), và câu đáp quen thuộc là M ap boule. Nghĩa đen của nó là "Tôi đang cháy", còn ý thật là "Tôi vẫn ổn".
| Tiếng Creole Haiti | Nghĩa |
|---|---|
| Bonjou! | Xin chào! (buổi sáng) |
| Bonswa! | Chào buổi chiều! / Chào buổi tối! |
| Kòman ou ye? | Bạn khỏe không? |
| Mèsi. | Cảm ơn. |
| Mèsi anpil. | Cảm ơn nhiều. |
| Padkwa. | Không có chi. |
| Souple. | Làm ơn. |
| Wi. / Non. | Vâng. / Không. |
| Orevwa! | Tạm biệt! |
Hiện chưa có số liệu về thời gian người Việt cần để học tiếng Creole Haiti. Với học viên nói tiếng Anh, Viện Ngoại giao Hoa Kỳ (FSI) ước tính khoảng 36 tuần, tức 828 giờ trên lớp, và xếp tiếng Creole Haiti vào nhóm II.
| Dễ hơn bạn nghĩ | Cần nhiều thời gian hơn |
|---|---|
| Jaden sa bèl là "Khu vườn này đẹp": sa (này) đứng sau danh từ, và câu không cần chữ "là", y như tiếng Việt. | Mạo từ "đó" có năm dạng, tùy âm cuối của danh từ: liv la (quyển sách đó), kouto a (con dao đó), chen an (con chó đó). |
| Chữ phủ định pa đứng trước động từ, giống "không": Rose pa vle ale là "Rose không muốn đi". | Yo vừa có nghĩa là "họ", vừa đứng sau danh từ để chỉ số nhiều: liv yo là "những quyển sách đó". |
| Genyen vừa là "có" (sở hữu), vừa là "có" (tồn tại), giống tiếng Việt: Mwen genyen yon liv là "Tôi có một quyển sách", còn Genyen yon liv là "Có một quyển sách". | Nan vừa là mạo từ "đó" đứng sau danh từ, vừa là giới từ "trong" đứng trước danh từ: kizin nan là "nhà bếp đó", còn nan kizin là "trong nhà bếp". |
Hãy đọc to các chữ e, è, o và ò cho đến khi không còn nhầm, rồi nghe những đoạn hội thoại ngắn có âm thanh. Năm bài sau chỉ cho bạn bước tiếp theo:
- Cách học tiếng Creole Haiti nhanh nhất: việc nên làm ở mỗi trình độ, cách chia một giờ học, và số giờ bạn có trong ba tháng.
- Cách học tiếng Creole Haiti hiệu quả nhất: cách kết hợp các kiểu học theo mục tiêu, từ làm việc với người Haiti đến nghe thảo luận trên radio.
- Cách học tiếng Creole Haiti dễ nhất: những câu ngắn dùng được ngay và cách làm quen với dạng rút gọn khi nói.
- Học tiếng Creole Haiti qua input dễ hiểu: tài liệu cho từng trình độ, nguồn nào có tiếng Việt, kèm hai câu để thử.
- Những ứng dụng học tiếng Creole Haiti tốt nhất: 11 ứng dụng và dịch vụ, chia theo khóa học, nghe nói, từ vựng và người thật.
Trên Bubblegum, những bài tiếng Creole Haiti kèm âm thanh được Poppy, gia sư AI của bạn, viết riêng cho trình độ của bạn. Nghĩa của từ, giải thích ngữ pháp và câu trả lời của Poppy đều bằng tiếng Việt, và bạn có thể tập nói với Poppy qua trò chuyện giọng nói.
Bubblegum
- Giao diện ứng dụng
- Bản dịch và giải thích
Với người học nghiêm túc, Bubblegum là ứng dụng tốt nhất để học tiếng Creole Haiti. Bạn học qua những bài đọc và bài nghe mà bạn hiểu gần hết, cách học này gọi là input dễ hiểu (comprehensible input).
- Tin tức và truyện tiếng Creole Haiti về những chủ đề bạn thích, để đọc và nghe.
- Câu nào khó hiểu, bạn hỏi Poppy ngay trong bài.
- Regenerative Review™ đưa từ bạn đã lưu trở lại trong bài mới. Bạn cũng có thể xuất chúng sang Anki.
- Các giọng AI rõ ràng, giàu cảm xúc sẽ đọc to mọi bài học, và mỗi người nói có một giọng riêng.
- Bản dịch, nghĩa của từ, ghi chú ngữ pháp và văn hóa đều bằng tiếng Việt.
- Bubblegum không tạo được bài học từ một bài hát hay câu chuyện tiếng Creole Haiti mà bạn tìm thấy ở nơi khác. Hãy chụp màn hình đoạn đó gửi cho Poppy, cô ấy sẽ giải thích cho bạn.
- Mỗi bài học riêng mới đều khiến chúng tôi tốn tiền thật, nên bài đầu tiên được miễn phí, và khi nâng cấp lên Bubblegum Pro, bạn sẽ có bài học riêng không giới hạn. Thư viện bài học được mở miễn phí cho mọi người, vì chúng tôi tin rằng ai cũng nên có cơ hội học.
- Regenerative Review™
Điện thoại
Tiếng Creole Haiti có phải là một phương ngữ của tiếng Pháp không?
Không. Đây là một ngôn ngữ riêng với ngữ pháp riêng, dù phần lớn từ vựng có gốc tiếng Pháp. Hiến pháp Haiti năm 1987 đưa tiếng Creole Haiti lên làm ngôn ngữ chính thức, ngang hàng với tiếng Pháp.
Ai quy định cách viết tiếng Creole Haiti?
Akademi Kreyòl Ayisyen, tức Viện Hàn lâm tiếng Creole Haiti, là cơ quan quy chuẩn tiếng Creole Haiti. Viện được lập ngày 4 tháng 12 năm 2014 theo điều 213 của Hiến pháp 1987 và có từ 33 đến 55 thành viên.
Người mới bắt đầu nên dùng ứng dụng nào?
Bubblegum có miễn phí không?
Có. Thư viện bài học được mở miễn phí cho mọi người, vì chúng tôi tin rằng ai cũng nên có cơ hội học. Trong thư viện có những bài học mà những người học khác đã nhờ Poppy viết. Mỗi bài học riêng mới đều khiến chúng tôi tốn tiền thật, nên bài đầu tiên được miễn phí, và khi nâng cấp lên Bubblegum Pro, bạn sẽ có bài học riêng không giới hạn.
Nguồn
- Wikipedia (tiếng Anh): Haitian Creole (khoảng 13,16 triệu người nói, số liệu Ethnologue 2020; ngôn ngữ creole gốc Pháp hình thành ở thuộc địa Saint-Domingue thế kỷ 17–18; có quan hệ với tiếng Creole Antilles và các tiếng creole gốc Pháp khác; Hiến pháp 1987 đưa tiếng Creole Haiti lên ngang tiếng Pháp; ngôn ngữ được nói nhiều thứ hai ở Cuba; hơn 450.000 người nói ở Cộng hòa Dominica theo khảo sát người nhập cư năm 2012 của Oficina Nacional de Estadística; cách viết chuẩn gồm 32 ký hiệu, mỗi ký hiệu một cách đọc; Akademi Kreyòl Ayisyen thành lập tháng 12 năm 2014; tục ngữ Tout moun se moun; Sa k pase? và câu đáp M ap boule; sa đứng sau danh từ, ví dụ jaden sa bèl; pa đứng trước động từ, ví dụ Rose pa vle ale; mạo từ xác định có năm dạng la, a, an, lan, nan, ví dụ liv la, kouto a, chen an; yo sau danh từ xác định chỉ số nhiều, ví dụ liv yo)
- Wikipedia (tiếng Anh): Akademi Kreyòl Ayisyen (cơ quan quy chuẩn tiếng Creole Haiti; thành lập ngày 4 tháng 12 năm 2014; điều 213 Hiến pháp 1987 yêu cầu lập viện; 33–55 thành viên)
- U.S. Department of State, Foreign Language Training (tiếng Creole Haiti thuộc nhóm II, khoảng 36 tuần hay 828 giờ học trên lớp, cho học viên nói tiếng Anh)
- Wikivoyage: Haitian Creole phrasebook (cách đọc e, è, o, ò, r, ch, an; câu chào và câu lịch sự)
- Wiktionary: zanmi (tiếng Creole Haiti và tiếng Creole Guyane thuộc Pháp, từ tiếng Pháp les amis)
- Wiktionary: kafe (tiếng Creole Haiti, từ tiếng Pháp café)
- Wiktionary: cà phê (tiếng Việt, mượn từ tiếng Pháp café)
- Wiktionary: nan (tiếng Creole Haiti: mạo từ xác định sau danh từ tận cùng bằng phụ âm mũi, và giới từ 'trong')
- Wiktionary: genyen (tiếng Creole Haiti: có, nghĩa sở hữu và nghĩa tồn tại)
- Wiktionary: yo (tiếng Creole Haiti: mạo từ dùng với danh từ số nhiều; đại từ 'họ')
- Wiktionary: padkwa (không có chi, từ tiếng Pháp pas de quoi), bonswa (chào buổi tối), orevwa (tạm biệt)
